Osegi
Bilim·2 dk okuma

Little Red Dots: Webb'in kırmızı noktaları Büyük Patlama'dan mı?

James Webb görüntülerindeki yüzlerce küçük kırmızı nokta gökbilimcileri şaşırttı. Yeni çalışma, bazılarının ilk yıldızdan önce doğmuş kara delikler olup olmadığını soruyor.

Infrared James Webb Space Telescope view of a distant galaxy cluster with a few tiny red dots of light scattered among the galaxies.
Görsel: t3n Magazin

James Webb Uzay Teleskobu'nun kızılötesi görüntülerinde yüzlerce küçük kırmızı ışık noktası var ve bunlar sonraki evrende ortadan kaybolmuş. Gökbilimciler bunlara „Little Red Dots“ diyor. Yeni bir çalışmaya göre bazılarının arkasında, Büyük Patlama'dan saniyenin kesirleri sonra oluşmuş ilkel kara delikler olabilir.

Sıradan kara delikler ömrünü tamamlamış yıldızlardan doğar. İlkel kara deliklerse ilk yıldızdan bile önce, doğrudan sıkışmış maddeden oluşmuş olurdu. Hesaplar Physical Review Letters dergisinde yayımlandı. Çalışmada Johns Hopkins Üniversitesi, oradaki Space Telescope Science Institute ve İtalya'daki Padova Üniversitesi'nden bilim insanları yer aldı.

Abell 2744-QSO1 nedir?

Test nesnesi, yaklaşık 13,1 milyar ışık yılı uzaktaki Abell 2744-QSO1 oldu. Büyük Patlama'dan yaklaşık 700 milyon yıl sonrasını gösteriyor. Öndeki bir gökada kümesinin kütle çekimi ışığını büyüteç gibi güçlendirip üç görüntü oluşturuyor. Merkezde gaz, yaklaşık 50 milyon Güneş kütlesindeki bir kara deliğin çevresinde dönüyor. Cambridge Üniversitesi'nden Ignas Juodžbalis'in ekibine göre bu delik, çevredeki tüm yıldızların toplamından en az iki kat ağır.

Bugünkü evrende merkezdeki kara delik genellikle gökadasının yıldız kütlesinin yaklaşık binde biri kadardır. Üstelik QSO1'in çevresi neredeyse yalnızca hidrojen ve helyumdan oluşuyor, ağır elementler yok denecek kadar az. Yani orada daha önce pek yıldız yaşamamış.

Çalışma, Stephen Hawking'in 1970'lerdeki fikrine dayanıyor: Büyük Patlama'dan hemen sonra bazı madde yığınları o kadar yoğundu ki kendi çekimleriyle doğrudan kara deliğe çöktü. Ekip, bunların doğarken milyonlarca Güneş kütlesinde olmasını eledi, çünkü bu, kozmik mikrodalga artalan ışımasında iz bırakırdı. Başlangıç kütlesi en çok yaklaşık 1.000 Güneş olabilirdi. Binlerce küçük deliğin art arda birleşmesi de neredeyse her modelde tutmadı: birleşmede doğan kütleçekim dalgaları cismi fırlatıyor, ağır karanlık madde bulutları ise yeterince yaygın değildi.

Ayakta kalan tek yol şu: yaklaşık 1.000 Güneş kütleli bir delik yüz milyonlarca yıl boyunca hidrojen ve helyum çekerek 50 milyon Güneş kütlesine ulaşıyor. Gaz diskinde neredeyse hiç yıldız oluşmaması şart. Bu model, noktaların neden az X ışını yaydığını da açıklıyor: gaz çok hızlı akınca iç disk şişip ışınımı yutuyor.

İlkel kara delikler kanıtlandı mı?

Hayır. Haziran 2026'da yayımlanan çalışma bunların var olduğunu kanıtlamıyor. Kataloglanan yaklaşık 100 Little Red Dot'un çoğu muhtemelen sıradan kara delikler barındırıyor. Ortak yazar Loris Del Grosso'ya göre kapı zaten açıktı, çalışma onu biraz daha araladı. Rakip açıklamalar da var: MIT'den Rohan Naidu'nun „kara delik yıldızları“ ile Harvard'dan Fabio Pacucci'nin gaz bulutlarının doğrudan çökmesi modeli. Kesin kanıt için ilk yıldızlardan önce oluştuğu gösterilen ya da çöken her yıldızdan hafif bir nesne gerekiyor.

Göz atmaya değer uygulamalar

SUMO: sayı bulmacası

Doğru kareleri seçin, toplayın, hedefe ulaşın. Öğrenmesi kolay, ustalaşması zor. Ücretsiz, her yaşa uygun.

Dialo: konuşarak dil öğrenin

Yapay zekâ sohbet partneriyle konuşun; her cümleniz düzeltilip kendi dilinizde açıklanarak geri gelsin. 9 dil, A1'den C2'ye.

Etiketler:james webblittle red dotsprimordial black holesbig bangastronomystephen hawking

Aynı günden diğer haberler

Tümünü gör →

Daha fazla: Bilim

Tümünü gör →